De twaalf keramische panelen

De Sierra de Bentomíz valt onder het gebied van de stad Vélez. Dit hele vruchtbare land is begroeid met bossen en rijk aan koele, gezonde wateren die tussen de rotsen omlaag stromen. De hemel is er zo helder dat het land er heerlijk van wordt en mensen voortbrengt die zo lenig, taai en moedig zijn dat de Moorse koningen hen vroeger voor de dappersten, wendbaarsten en doeltreffendsten van het hele koninkrijk Granada hielden. Het telde tweeëntwintig door welgestelde mensen bewoonde plaatsen — Frigiliana daaronder.

Spaanse originele tekst

«La Sierra de Bentomíz cae en los términos de la ciudad de Vélez. Toda esta tierra fértil poblada de muchas arboledas, abundante de aguas frías y saludables que baxan entre las peñas. Alcanza un cielo tan claro, que haciéndola amenísima, cria los hombres ligeros, recios y de tan grande ánimo, que antiguamente los Reyes Moros los tenían por los más valientes, más sueltos y de mayor efeto que había en el reyno de Granada. Tenía veinte y dos lugares poblados de gente rica, entre ellos, Fragiliana».

Deze mensen leefden van hun ambachten in die dorpen; ze trouwden, bewerkten het land en leidden een rustig leven. Toen kwamen de aanvallen op hun geloof, hun bezit en hun manier van leven, toen de Inquisitie hen harder dan gewoonlijk begon aan te pakken. De koning gebood hun de Moriskse taal op te geven; hun Moriskse kleding werd hun ontnomen; er ging een gerucht dat men hun kinderen zou weghalen en naar Castilië brengen; men verbood hun de baden, de muziek, de liederen, feesten, bruiloften en elke bijeenkomst voor vermaak. Alles was verwarring, achterdocht en angst.

Spaanse originele tekst

«Manteníase esta gente con sus oficios en aquellos lugares, casábanse, labraban la tierra, dábanse a su vida sosegada. Siguiéronse luego ofensas en su ley, en las haciendas, y en el uso de la vida, por que la Inquisición los comenzó a apretar más de los ordinario. El Rey les mandó dejar la habla morisca, quitóseles el hábito morisco, hubo fama que les mandaban tomar los hijos y pasarlos a Castilla, vedáronles los baños, la música, cantares, fiestas, bodas y cualesquier juntas de pasatiempo. Todo era confusión, sospecha y temor».

Andrés el Chorairán, een vogelvrije uit Sedella, hitste de zijnen op om hen tot opstand te bewegen. De jonge mannen die begonnen te muiten werden tegengehouden door de Morisk Luis Méndez, een invloedrijk man in Canillas, maar hij kon niet verhinderen dat ze de herberg van een christen aanvielen en er verscheidene mensen doodden. De rechter van Vélez, Pedro Guerra, kwam eraan, en veel onschuldige Morisken — onder wie Luis Méndez, die de opstand had verhinderd — werden gevangen, in de ketenen geslagen en wreed gemarteld.

Spaanse originele tekst

«Andrés el Chorairán monfí natural de Sedella, concitó los ánimos de los suyos para escitarles a la rebelión. La gente moza que comenzaba a alborotarse la contuvo el morisco Luis Mendez, hombre influyente en Canillas, pero no pudo evitar que atacaran una venta de un cristiano, ni que mataran en ella a varias personas. Acudió el Juez de Vélez Pedro Guerra y muchos inocentes moriscos, entre ellos Luis Mendez que había impedido la revuelta, fueron presos y cargados de cadenas y sometidos a crueles tormentos».

Dagen later trokken ze in bedevaart naar de kluis (rábita) van Canillas om Allahs bescherming af te smeken, en de oude moslim sprak de menigte toe en drong er bij hen op aan de plek niet te verlaten. Toen de Morisken op een moment van de opstand besloten die te verlaten om zich aan te sluiten bij die op een veiliger plek, de Peñón de Frigiliana, protesteerde een oude man, de Jorrón de Leimón, tegen het besluit; want hij zei dat dit een gelukkige plek was geweest, waar de Moren altijd goede lotgevallen hadden gekend.

Spaanse originele tekst

«Días después trasladáronse en romería, almorabito de la Rábita de Canillas para impetrar la protección de Alá y el viejo musulmán dirigió la palabra a la muchedumbre, exhortándoles a que no abandonasen el lugar. Cuando en un momento de la sublevación los moriscos decidieron abandonarlo para unirse a los de otro lugar más seguro, el peñón de Frigiliana, un viejo, el Jorrón de Leimón, protestó del acuerdo, porque decía que aquel había sido lugar dichoso, donde habían tenido siempre, felices sucesos los moros.»

Nauwelijks was het dorp in opstand of op het plein verscheen een vaandel van rood taf, al verbleekt van ouderdom, met zeer grote groene halvemanen — tot dan bewaard door Francisco de Rojas, een Morisk van die plaats, aan wie het van zijn voorouders uit de Moorse tijd was toegekomen. Nu de inwoners van Canillas de Aceituno in opstand waren, grepen die van Cómpeta, aangevoerd door Martín Alguacil, een edel man van groot gezag, naar de wapens; en ze tooiden hem met rijke sjerpen van zijde en goud, zetten hem op een witte muildier, en allen kwamen zijn hand en zijn gewaad kussen.

Spaanse originele tekst

«Aun no era bien acabado de alzar el pueblo, cuando pareció en la plaza del lugar una bandera de tafetán colorado, ya deslucida de vieja, con unas lunas verdes muy grandes, que la tenía guardada Francisco de Roxas, Morisco de aquel lugar, que había sido de sus pasados en tiempo Moros. Alzados los vecinos de Canillas de Aceytuno; los de Cómpeta movidos por Martín Alguacil, hombre noble y de mucha autoridad, tomoaron las armas, y ataviándole con ricos almayzares de seda y oro, le pusieron sobre una mula blanca y llegaron todos a besarle la mano y la ropa».

In de laatste dagen van april 1569 trok deze grote mensenmassa — de deuren van hun huizen gesloten, hun woningen verlaten, de gehuchten, velden en boerderijen ontvolkt — naar Frigiliana, hun huisraad, gereedschap en wapens meedragend. We kunnen ons alleen de grote wolk van zielen voorstellen die zich aftekende op de hoogten van de Mayarín, over heuvels en beken, op het droeve pad dat hen naar de dood en de nederlaag zou voeren. In Frigiliana aangekomen vestigden ze zich op de bergkam van het Fort, waar ze op 11 juni, de dag van Sint-Barnabas, door de christenen werden aangevallen.

Spaanse originele tekst

«En los últimos días de Abril de 1569, esta gran concentración humana, cerradas las puertas de sus casas, abandonados sus hogares, despobladas las alquerías, campos y caseríos, portando sus ajuares, herramienatas y armas, puso rumbo a Frigiliana. Sólo nos resta imaginar la gran polvaredas de almas destacada en las alturas del Mayarín, atravesando cerros y arroyos, camino de la triste senda que los conduciría a la muerte y la derrota. Llegados a Frigiliana se instalaron en la Cordillera del Fuerte, donde el 11 de Junio, día de S. Bernabé, fueron atacados por los cristianos».

En omdat het hun beter leek allen samen te zijn op de Peñón de Frigiliana, die zeer sterk was en dicht bij zee lag, lieten ze aan die van het fort van Sedella weten dat ze zich bij hen moesten voegen; en ze benoemden tot hun aanvoerder en opperbevelhebber Hernando el Darra, die onder hen als zeer edel gold, omdat zijn voorouders in de Moorse tijd de alcaides en baljuws van Frigiliana waren geweest.

Spaanse originele tekst

«Y pareciéndoles que estarían mejor todos juntos en el Peñón de Frigiliana, que era muy fuerte, y cerca del mar, enviaron a decir a los del fuerte de Sedella, que se viniesen a juntar con ellos; nombraron por su caudillo y capitán general a Hernando el Darra, que tenía entre ellos opinión de muy noble, porque sus pasados en tiempo de Moros eran alcaydes y alguaciles de Fregiliana.»

Aan de onderneming namen zeestrijdkrachten deel onder bevel van don Luis de Requesens, don Álvaro de Bazán en don Sancho de Leiva. Die vloot droeg doeltreffend bij aan het welslagen van de expeditie en ondersteunde zulke schitterende operaties als die bij de Peñón de Frigiliana, een voor onneembaar gehouden stelling; en Requesens viel hen aan aan het hoofd van 6.000 man, onder wie 800 mariniers.

Spaanse originele tekst

«En la empresa tomaron parte fuerzas de mar a las órdenes de don Luis Requesens, de don Álvaro de Bazán y de don Sancho de Leiva. Esa Armada contribuyó eficazmente al buen éxito de la expedición, cooperando a operaciones tan brillantes como la del Peñón de Frigiliana, posición tenida por inexpugnable, y los acometió Requesens al frente de 6.000 hombres, entre los cuales se contaban 800 marinos».

De christelijke vaandels begonnen in allerijl de helling op te klimmen, maar de Moren gingen de bestijging verdedigen en wierpen met een duivels vernuft vele stenen naar beneden: ze hadden talrijke molenstenen klaargelegd, door het oog gestoken met zeer lange balken, en die lieten ze recht neer op de christelijke troepen die de helling opklommen; en er was geen van die stenen die niet vijftig soldaten meesleurde, als hij ze op zijn weg vond.

Spaanse originele tekst

«Las Christianas vanderas comenzaron a subir a toda priessa por la cuesta arriba, mas los Moros comenzaron a defender la subida, arrojando muchas piedras con una endiablada invención, y fue que tenían muchas ruedas de molino apercibidas, y por los ojos atravesados unos maderos muy largos, y estas arrojaban en derecho de las Escuadras de los Christianos que subían por la cuesta, y no avía rueda destas, que no se llevasse de camino cincuenta Soldados, si delante los hallaba».

Er waren enkele Moorse vrouwen die als dappere mannen vochten en hun echtgenoten, broers en zonen bijstonden; en toen ze het fort verloren zagen, stortten ze zich van de ruwste rotsen, liever aan stukken te pletter vallend dan in handen van de christenen te vallen. Anderen ontbrak het niet aan moed om zich met hun kinderen op de schouders in veiligheid te brengen en als geiten van rots tot rots te springen.

Spaanse originele tekst

«Hubo algunas Moras que pelearon como esforzados varones, ayudando a sus maridos, hermanos y hijos: y quando vieron el fuerte perdido, se despeñaron por las peñas más agrias, quiriendo más morir hechas pedazos, que venir en poder de Christianos. A otras no les faltó ánimos para ponerse en cobro con sus hijos en los hombros, saltando como cabras de peña en peña».

Nadat het fort was ingenomen en geplunderd, werden meer dan drieduizend zielen gevangengenomen. Binnen het fort stierven vijfhonderd mannen, de meesten oud; vrouwen en kinderen bijna dertienhonderd. Meer dan zeshonderd christenen raakten gewond, en meer dan driehonderd soldaten sneuvelden in het gevecht. De buit was groot, en veel Moorse vrouwen en jongens werden als slaven meegevoerd — al werd alles betaald met christelijk bloed.

Spaanse originele tekst

«Ganado y saqueado el fuerte fueron captivas más de tres mil almas. Dentro del fuerte murieron quinientos hombres, la mayor parte viejos; mujeres y niños casi mil y trescientos. Cristianos fueron heridos más de seiscientos, muriendo en pelea pasados de trescientos soldados. El saco fué grande y se tomaron esclavos muchas moras y muchachos, aunque todo fué cobrado a precio de christiana sangre».

Een beklemmende stilte daalde neer over het gehucht Frigiliana. Daar bleven de verlaten berg, de dode lichamen en de levende stem van Martín Alguacil: „Als wij, onze vrijheid verdedigend, vechtend zouden sterven, zal moeder aarde terugnemen wat zij voortbracht; en wie een graf ontbeert dat hem verbergt, zal geen hemel ontberen die hem bedekt. God verhoede dat men zegt dat de mannen van Bentomiz niet durfden te sterven voor hun vaderland.“

Spaanse originele tekst

«Un angustioso silencio se hizo sobre la alquería de Frigiliana. Allí quedaba el monte abandonado, los cuerpos muertos, la voz viva de Martín Alguacil: "Si defendiendo nuestra libertad muriésemos peleando, la madre tierra recibirá lo que produxo; y al que faltare sepultura que le esconda, no le faltará cielo que le cubra. No quiera Dios que se diga que los hombres de Bentomiz no osaron morir por su patria"».